انجمن ایران‌شناسی

انجمن ایران‌شناسی

کارگاه آموزشی «مطالعه مقدماتی در طراحی جامه ایرانی» با تدریس بانو دکتر مژگان جهان‌آرا دانش‌آموخته و پژوهشگر مرکز پژوهشی دیزاین آسیا در کوبه ژاپن و استاد پیشین دانشگاههای هنر و الزهرا، و به همت انجمن ایران‌شناسی در روز هجدهم خردادماه ۱۳۹۸ در تالار کمال دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران برپا شد. در این کارگاه، جامه ایرانی به مثابه یک اثر هنری مورد بررسی قرار گرفت. این بررسی با محوریت موضوعاتی از جمله؛ مروری بر گذشته و فعالیتهای علمی، پژوهشی و هنری استاد جهان‌آرا، اهمیت و جایگاه جامه برای انسان، نگاهی به اهمیت و نوع جامه در آسیا و تنوع و حضور نقوش ایرانی صورت گرفت و زمینه‌ساز مطالعات بیشتر در این زمینه خواهد بود. در ادامه، گزیده‌ای از آنچه در این کارگاه آموزشی مطرح شد، به اختصار مرور خواهیم کرد.

جامه که برای انسان در فلسفه قدما به عنوان پوششی بر تن تلقی می‌شد، در تحول خود از دیرباز، به اهمیتی هم اندازه با خود انسان رسیده‌است. این جایگاه رفیع برای پوشش آدمی در طول تاریخ باعث تنوع و پیشرفت صنعت پارچه بافی و دوخت‌ودوز شده است. گرچه با پیشرفت زندگی امروزی و افزایش جمعیت، میزان استفاده از پارچه‌های دستباف بشر کمتر و کمتر شده، اما در عوض موضوع پوشاک به مثابه اثری هنری راه را برای مطالعه و دقت در گذشته این صنعت مهم و ترغیب انسان امروزی به احیای سنتهای دیرین خود بازکرده‌است. از مطالعه در زمینه جامه‌های قدیمی،  این نتیجه به دست می‌آید که گرچه سنتها با گرفت‌وگیرها و چارچوبهای محکم خود، گاه راههای نوآوری را سد کرده‌اند، اما در عوض پاخوردن آنها درطول عمر بشر و پابرجا ماندنشان امروزه می‌تواند شناسنامه‌ای برای ملتهای مختلف در بازشناسی هویت خویش باشد. کار با دست، سلامت روحی و اجتماعی جوامعی را که هنوز به ریشه‌های خود پایبندند، باعث می‌شود و این ارزش آن را صدچندان می‌کند. نحوه استفاده از پارچه‌های کم‌عرض و هدر ندادن پارچه به عنوان دستاوردی مهم در گذشته، باعث تدابیر شگفت‌انگیزی در تهیه جامه‌های کهن به روشهایی چون تا کردن بوده که نمونه های آن در جامه‌های هندی و ژاپنی قابل بررسی است.

 

امروزه از پارچه نه تنها در طراحی جامه، بلکه در طراحی فضای داخلی استفاده‌های بسیاری می شود. نوع جغرافیا و آب وهوای هر منطقه و نوع استفاده‌ای که از هر جامه‌ای می‌شود به علاوه پیشینه فرهنگی هر قومی؛ بافت و دوخت جامه را رقم می‌زند. بدین‌گونه است که جامه‌های غربی و شرقی چه در نوع پارچه و چه در مدلهای مورد استفاده خود، طیفهای وسیع و متنوعی را شامل می‌شوند. آزادی و راحتی جامه‌های شرقی در سایه تفکر شرقی همراه با رنگ و تزیینات خاص روحیه شرقی، دنیایی از شگفتی پدید می‌آورد. آنچه به وضوح دیده می‌شود این است که در میان تمدنهای آسیایی؛ چین، هند و ژاپن بیش از ایران به پاسداشت و احیای این میراث گرانقدر پرداخته‌اند و امید است ایران نیز با تلاشها و مطالعات و پژوهش علاقه‌مندان این حوزه، به کشف رموز جامه های کهن بپردازد. آنچه مسلم است این که جامه‌های سنتی ایرانی در اقوام متنوع ایران برقرار و محفوظ مانده‌اند و همچنان مورد استفاده قرار می‌گیرند. بحث بر سر جامه‌های شهری و کلاسیک ایرانی است که فارغ از هر قومی، برای استفاده عموم مورد استفاده بوده‌است. این همان راه پر فراز و نشیبی است که انتظار می‌رود علاقه‌مندان به این حوزه آن را دنبال کنند؛ چنانکه در کشورهای ژاپن و هند این نوع جامه‌ها تا به امروز حفظ شده‌اند و همچنان در مراسم رسمی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

مراجعه به متون قدیمی ایرانی راهگشای پژوهشگران در مسیر احیای جامه ایرانی خواهد بود. نمونه‌هایی از این نوع جامه ها بر پایه تلفیقی از سبکها و روشهای مناطق گوناگون ایران کنونی و ایران بزرگ فرهنگی، به دست بانو دکتر جهان آرا طراحی و دوخته شده و برای شرکت‌کنندگان کارگاه به نمایش درآمد.

پرداختن به نقش نیز از موضوعات مهم این کارگاه بود که تنها به صورت اجمالی برای آشنایی ابتدایی حاضران به آن پرداخته شد تا در نشستهای آینده کارگاه جامه ایرانی به تفصیل درباره آن گفتگو شود. نقش مهم و جاودانه «درخت زندگی» و «سرو» به عنوان نماد باروری و زایش، سرافرازی، جاودانگی و نگهبانی در پارچه‌ها و طراحیها بررسی و به ریشه‌یابی آن در «بندهش» اشاره شد. نقش محراب، باغ ایرانی، سایه‌دوزی خراسان، گلدان و تنوع گلها در میان نقوش ایرانی، شیر و طاووس و پرنده و مار، کارت‌بافی، رودوزیهای ایرانی و شال عروس زردشتی مصادیق دیگری از نقش بود که همراه با تصاویر گردآوری‌شده از منابع گوناگون مفصلا مورد مطالعه قرار گرفت.

توضیحات جامع بانو دکتر جهان‌آرا درباره قلمکاری و طرح باغ ایرانی که از ابتکارات ایشان برای کار روی پارچه است، همراه با تصاویری از مراحل چاپ آن به وسیله مُهر در هند از بخشهای بسیار جالب و اثرگذار کارگاه بود.

 

در پایان، استاد جهان‌آرا نمونه‌های جامه، پارچه و پرده طراحی‌شده به دست خود را به معرض بازدید نزدیک شرکت‌کنندگان گذاشتند و پاسخگوی پرسشهای پرشمار ایشان بودند. شرکت کنندگان و برگزارکنندگان امیدوارند استاد ارجمند دوره های بعدی این کارگاه را نیز در آینده‌ای نزدیک ارائه نمایند.











 گزارش از خانم پریسا اخوان


موافقین ۰ مخالفین ۰ ۹۸/۰۳/۲۰
علی رضاپور